lunes, 30 de diciembre de 2013

L'hebreu e a revitalizacion de l'aragonés

‘Hebrew’ is the most quoted example of a successful language revival. On the other hand, if we are to be brutally truthful with ourselves, the modern-day vernacular spoken in downtown Tel Aviv is a very different language both typologically and geneticallyto that of the Hebrew Bible (Old Testament) or of the Mishnah, the first major redaction of Jewish oral traditions.
[Ghil'ad Zuckermann & Michael Walsh (2011): Stop, Revive, Survive: Lessons from the Hebrew Revival Applicable to the Reclamation, Maintenance and Empowerment of Aboriginal Languages and Cultures, Australian Journal of Linguistics, 31:1, 111-127]
Per més de 1750 anyatas, l’hebreu estió una luenga muerta. U, millor dito, una luenga adormita. Se feva servir como luenga d’a litúrgia e ta l’estúdio d’a literatura. Mesmo s’emplegava como lingua franca entre hebreus d’a diaspora que no compartivan luenga materna, pero nunca como idioma patrimonial. No seria dic’a fin d’o sieglo XIX que l’hebreu tornaria á charrar-se como luenga d’una comunidat. En 1881, Ben-Yehuda emigró ta Palestina. D’alcuerdo con as suyas ideyas sionistas e como refús á la diáspora, Ben-Yehuda emprencipió á treballar en una nueva luenga que podés substituyir á o yiddish —a primer opcion trigata per es sionistas como luenga nacional— e as altras parlas regionals como médio de comunicacion habitual entre os jodigos. Ben-Yehuda veyeva l’idioma hebreu e a ideologia sionista como simbioticos. No lo moveva garra delera linguistica sino politica. En o suyo fanatismo, plegó mesmo á carranyar á la suya segunda muller Paula Beila, germana chiqueta de Devora, a suya primer muller muerta de tisis en 1891— per cantar-le una nana en ruso á o suyo fillo  Ben-Zion Ben-Yehuda. Ixe fillo criato enterament en hebreu, sin mica contauto con garra altra luenga —ni sisquiera lo dixó jugar con altros ninos—, seria o primer charrador nativo d’hebreu dimpués de decigüeito sieglos.
Ixe eixemplo: un renaiximiento no pas lingüistico sino politico —como ferramienta d’o futuro estato sionista— menato per un barrenato —que condenó á o suyo fillo á una nineça sin més amigos que o suyo can Maher— ye o modelo que muitos esfienden ta revitalizar as luengas minoritárias. No ye d’almirar que os nacionalistas de zurdas deseyen siguir o bayo d’os sionistas —nacionalistas radicals de zurda radical tamien els— e fer d’o catalan, o basco u l’aragonés luengas nacionals de dolentas sociedaz que faigan de l’ódio, o racismo e l’acotole d’os diferents a suya raçon d’esistir, o problema ye que muitos altros —de seguro que con a millor d’as intincions— se hi faigan de buen implaz á ixa fayena.
Perque l’hebreu autual, como deciva a cita que ubre esta entrata, ye una luenga muito diferent de l’hebreu clásico. L’hebreu autual, en buena mida, no ye que una relexificacion d’o yiddish. O yiddish ye l’alacet —o substrato— e l’hebreu ye o superstrato que proporciona o vocabulário. Pero ni l’espritu d’a nueva luenga —que ye europeu de raso— ni a fonetica u a entonacion u a sintaxis —defuera d’a conjugacion verbal— se pareixen mica á la luenga original.
Qualcosa parellana quieren fer muitos con l’aragonés. Nacionalistas radicals de parla castellana, solo quieren fer un nuevo idioma con vocabulário aragonés —pero con fieriços neologismos, calcos d’o espanyol e tota mena de desenfortunatas invencions— sobre l’alacet castellano d’o suyo idioma materno. Asinas, podemos leyer testos anque o complemento en/ne ­—uno d’es rasgos sintauticos més definitórios de l’aragonés e que ye present en totas as variedaz d’a luenga­— se fa servir sistematicament mal per a simpla raçon de que como no esiste en espanyol l’autor no sabe cómo ha á emplegar-lo en aragonés. Testos an que bels localismos se generalizan ta fer —inneseçariament— un aragonés més diferent de l’espanyol —tan diferent lo fan, que ni sisquiera aragonés hi ye— e se hi crea nuevas parolas á pur d’adautacions ilogicas de tot que no enciertan mica con o espritu d’a luenga. Perque no ye a luenga o que esfienden, sino o suyo nacionalismo. Per ixo, e como ferramienta t’a construccion d’ixa nacion suya que nunca no esistió, construyen una luenga que nunca no esistió. Un aragonés inventato ta un Aragon inventato. Un aragonés nacionalista ta un Aragon sionista.

sábado, 28 de diciembre de 2013

História d'as tierras e os puestos legendários

Jólio! Se coneix que Umberto Eco ha escrito un libro sobre Euscalerria e sobre os Païasos Catalans! Á la fin Artur Mas ha aconseguito internacionalizar o conflito igual como dinantes aconsiguió internacionalizar os suyos estálbios!
Solo que una coseta, ixes puestos més, que legendários, falsários de tot hi son.


jueves, 26 de diciembre de 2013

Per es Santos Innocents

A festividat d’os Santos Innocents ye, de nuevas, una buena oportunidat ta fer vistero o nuestro refús á l’alborto. Agora que o PP ha confirmato per si encara caleva­ e belun no se’n heva quiesto enterar— que a suya politica d’esfensa d’a vida no ye que tornar t’a lei de 1985 —ixa que nos ne trayó més de 100.000 albortos per anyata— ye menister que a nuestra voz se faiga ascuitar, no ta cambiar l’actual propuesta en o tramite parlamentário d’a lei —quí puede creyer encara que o PP faria qualcosa parellana?— sino ta fer veyer á os millons de votadors catolicos que se dixan enganyar de buen implaz per es populars a verdadera naturaleça d’esta gentota, que ni esfiende a unidat d’a pátria, ni esfiende á las vitimas d’o terrorismo, ni esfiende a honradez e a racionalidat en a gestion publica, ni esfiende a creacion d’emplego ni, prou que no, esfiende a família e o dreito á la vida.
En Aragon, de nuevas, a concentracion ye en Zaragoça, en a Clínica Actur, carrera Adolfo Aznar 26 á las 12 horas d’o dia 28.
Si en querez més informacion, punchaz n’o VINCLO.

lunes, 23 de diciembre de 2013

Buen Nadal á toz

Estianyo, ta felicitar-tos as Pasquas á toz, he trigato un poema de Luzía Dueso, almirata escritora gistavina que siempre tenió o tema religioso prou present n’a suya obra. D’entre os muitos testos suyos devotatos á o Nadal, en he amprato esta mena de soneto que se publicó en o numbro 32 d’a revista Fuellas d’Informazión d’o Consello d’a Fabla Aragonesa d’aviento de 1982.
Si querez, podez alcompanyar a suya lectura con l’audicion (punchaz n'o VINCLO) d’una cancioneta tradicional, a Cansión de Nadal que grabó La Orquestina del Fabirol —tamien ligatos á la val de Gistau— en o suyo primer treballo discografico, o LP Suda, suda, fabirol! de l’anyo 1989.
Dos sobrebuenas propuestas ta disfrutar estes dias. Que o buen Dios con o Suyo amor nos torne a riseta e nos aduye á no perder l’esmo e l’asperança.
 
D'ABIENTO
Cuan s'empolban de nieu la tierra, el zielo,
es recodos, las costeras, es tozals,
se desnudan es caixigos y es barzals;
yay conchestas per las feixas y es portiellos.
Tengo un frío'n drento l'alma, que no puedo
ni cantare, ni escribire, ni fer cosa...
Ye una pena que m'afuega poderosa
y me liga'n cuanto nota que me muebo.
S'en dirá cuan Dios s'en rida y me dé fuego
d'ixe suyo que calienta y fa marchá
y fa redire encá que tiengas que plorá.
Ye una luz que resuzita y te fa nuevo
cuan te metes a l'ambista Nabidá:
que el Chesús que ba a naixere la trairá.


sábado, 21 de diciembre de 2013

A Corona d'Aragon

Un sinyalin d'história, que á beluns buena honra les ferá.

lunes, 16 de diciembre de 2013

Ateïsmo

Un amigo de parla inglesa m'ha ninviato un correu con este mensage:
 
E como m'ha feito goyo, he quiesto traducir-lo á l'aragonés:
  



domingo, 8 de diciembre de 2013

Tota Pulchra

Igual como toz os 7 d’aviento dende 1619, tamien ahiere a ciudat de Uesca celebró o suyo voto á la Inmaculata con l’oficío d’o Tota Pulchra en a Seu de Uesca. Dende estianyo esta solemne tradicion ye protegita como Bien de Interés Cultural (BIC) Inmaterial
A litúrgia suposa a union d’o cabildo d’a Seu, a Universidat Sertoriana actualment, IES Ramón y Cajal e o Concello en tractar-se d’unas institucions que, dende o sieglo XVI, han esfendito a Inmaculata Concepcion d’a Santiça Virgen.
Uesca ye una d’as ciudaz n’as que més enradigata bi ye a devocion á la Inmaculata. Ya en 1564, as tres institucions que participan en este auto religioso formalizon a suya union ta enfrontinar a postema que nastava altalle a ciudat pidindo a intercension d’a Virgen.
Quan en 1651 a postema nastó nuevament Uesca, as tres entidaz fiçon voto d’ir en procesion t’a ilésia de San Francho; á la procesion s’union os grémios e os cleigos.
En 1619 s’estatueció a celebracion religiosa como hue la coneixemos, encara que dimpués d’o zarre d’o convento de San Francho devito á la enatiça Desamortizacion a celebracion pasás t’a Seu.
Con motivo d’a declaracion BIC, o pasato luns s’inauguró en a Seu e n’o Museu Diocesano a exposicion ‘Lumen ad civitatem, la ceremonia del Tota Pulcrha’, que permaneixerá ubierta dic’o 22 de ginero, festividat de Sant Vicient. A muenstra explica a história d’o voto feito á la Virgen en o sieglo XVI. Se hi puede veyer, ademés, e per primer vegata, imágens que no yeran estatas dinantes en garra exposición; per eixemplo a imagen de l’armita de Salas (sieglo XIII) u la que yera en a viella ilésia de A Malena (sieglo XII), a més antiga d’a ciudat.