D'a Enciclica Sapientiae Christianae

Hue, dimpués de més de 125 anyos, encara ye menister tener prou presents as parolas con as que S.S. Lion XIII ubriva a Enciclica Sapientiae Christianae sobre os devers d’os ciudadanos cristianos:

Sapientiae christianae revocari praecepta, eisque vitam, mores, instituta populorum penitus conformari, quotidie magis apparet oportere.

Que, si fa u no fa, en aragonés diz:

Tornar t’os prencípios cristianos e conformar-hie en tot a vida, es costumbres e as institucions d’os pueblos, ye una necesidat que, per cada dia, se fa més evident.

A escuelas e as luengas vernaclas

Leigan o siguient manifiesto, a veyer qué les pareix:

A escuela ye un puesto an que comunicar-se, no pas un puesto an que encadar-se.
Avogamos per un modelo d’escuela publica que eduque sin dogmas, en valors humanistas e universals, no pas en falsos mitos localistas inútils de tot en una sociedat moderna e ubierta ent’o mundo.
Queremos una escuela an que a mainada no seiga aladiata seguntes a luenga d’os suyos pairs. No podemos permitir que s’obligue a os alunnos que no quieren fer clase de luenga vernacla a adaptar-sen a l’horário e exigéncias d’os que deseyan siguir imposando ixa ensinyança en as horas lectivas. Con a fin de respectar os dreitos de toz, ye menister que a luenga regional salga de l’horário obligatório. A preséncia d’as luengas regionals en as nuestras escuelas elimina horas d’atras asignaturas realment neseçárias ta una educación d’o sieglo XXI.
No b’ha garra mandato constitucional seguntes o qual a escuela deva garanciar l’adoctrinamiento lingüistico. A escuela ha a garanciar l’aprendizage d’o idioma comun que ye, ademés, una ferramienta excepcional, per a suya importáncia internacional e per a suya riqueça científica e cultural a o largo d’os sieglos, ta facilitar una educación de calidat en este mundo global e multicultural an que os particularismos no tienen sentito dellá d’a família e os ambitos més personals. A insisténcia en defender qualquier identidat minoritária va en cuentra d’o pensamiento critico e de l’autonomia personal.
L’aprendizage e difusion d’a luenga vernacla ha a fer-se en a própia casa u en institucions privatas, nunca no en centros publicos sustenitos con os diners de toz. No sentimos garra ódio per as luengas vernaclas que se charran en o nuestro país, pero entendemos que a suya preséncia ha d’amugar-se a la vida privata de cada un, nunca no a la manifestacions publicas, especialment as manifestacions institucionals. Os centros d’ensinyança deven estar una finestra ent’o mundo, nunca no una cleta que zarre as posibilidaz d’os nuestros ninos e os jovens nuestros.

Ya l’han leyito? Muito bien. No ye un manifiesto real, pero podría estar-lo; he sayau d’igualar o estilo e os argumentos d’os defensors d’a escuela publica. Cámbien agora “luenga vernacla” per “religion catolica” e “luenga comun” per “ensinyança laica”. Qué les pareix agora o texto?

Si vusté ye un laicista convencito, será d’alcuerdo en que l’aragonés no ha a ensinyar-se en a escuela e, conseqüentement, pidirá que tampoco no se bi estúdie o catalan u o vasco u o gallego. No pene, igual como a Humphrey Bogart en Casablanca, siempre le quedará París —siempre le quedará a laica Fráncia—.

Si vusté ye un uniformador antiespanyol, será d’alcuerdo en que a religion no ha a ensinyar-se en a escuela. De nuevas, no pene, igual como a Humphrey Bogart en Casablanca, siempre le quedará París —siempre le quedará a jacovina Fráncia—. Ye o que pasa con os fanatismos: no solo son irracionals, tamien son tristement parellanos.

Si vusté no ye un laicista ni un antiespanyol, demandará que, a la fin, se reconeixca o dreito a estudiar aragonés en a escuela. Per as mesmas raçons per as que a religión ha a estar prou present en os centros escolars. Perque, igual como sin o sentimiento religioso no s’entiende l’hombre, tampoco no se l’entiende sin a suya identidat lingüistica. Perque, igual como Espanya no s’entiende sin a suya Fe catolica, tampoco no se la entiende sin totas e cada una d’as suyas muitas luengas própias.

Qualques parolas sobre a família

Estes dias, en sentir as desenfortunatas parolas de Francisco sobre a família, os catolicos e os conellos, me’n he alcordato d’atras parolas que no almiten malentenditos. Chesterton en tiene arrienda. Per eixemplo, esta cita suya de “Babies and Distributism”, The Well and the Shadows (1935):

A child is the very sign and sacrament of personal freedom. He is a fresh will added to the wills of the world; he is something that his parents have freely chosen to produce... he is their own creative contribution to creation.

Un fillo ye o veritable signo e sacramento d'a libertat personal. Ye una tierna voluntat que s'anyede a las voluntaz d'o mundo; ye qualcosa que os suyos pairs han decidido librement de producir ... ye a suya própia e creativa contribucion a la creacion.

Pensamiento que me pareix muito més encertato ademés de muito millor esprisato.

Perque estes dias, en sentir as parolas desenfortunatas de Francisco sobre a família, os catolicos e os conellos, me’n he alcordato d’atras parolas, tamien de Chesterton, que dicivan:

Os que enristen cuentr’a família no saben o que fan perque no saben o que desfan.

Yo no sé o que sabe u dixa de saber Francisco ni si, de cavo quan, charra per ignoráncia u per atrivimiento. Pero prou que sé o miedo que me fa. 

Son barrenatos estes d'a "fabla" (e 2)

Ni sisquiera fan risa. Fan pena. Fan vergüenya. Muita pena e muita vergüenya. E, més que més, fan o ceribato. Es unos per defender es suyos intrereses:

Es atros per defender es suyos:

A cosa ye ignorar a realidat sociolingüistica de l'Alto Aragon. A cosa ye siguir ensoniando a utopia d'una Montanya aragoneso-parlant que fa decadas —u sieglos— que no existe pas. Dende Zaragoça e Uesqueta bels pocos barrenatos s'encenegan en barallar-sen dende os articlos d'opinion de l'Heraldo —u dende os retes socials— entre a indiferiéncia absoluta d'a sociedat altoaragonesa. Ixa sociedat que no se le da una figa no ya o futuro, sino mesmo o present d'a luenga.

L'aragonés ye muerto. E ye muerto perque asinas l'han quiesto es suyos charradors. No l'ha asesinato a dinastia Trastamara u Franco lo faixista. Lo hemos muerto nusatros. Sin una glarimeta sisquiera.

Son barrenatos estes d'a "fabla"

Esta gent d'a "fabla" continan con as suyas barallas, pecinas, envídias e carranyas per mirar de fer-sen con bel cargo, mientres que l'aragonés (o real) da as bocadas.

Nobody's right if everybody's wrong, diciva una cancion de Buffalo Springfield.

Pos ixo.

Prontuário d'a Corona d'Aragon

As Cortes d’Aragon han editato 5.000 exemplars d’un prontuário aragonés que replega as voces de quaranta cronistas e historiadors, igual medievals como contemporánios, de Catalunya, Valéncia e Aragon, con l’ogetivo d’esfender a história d’a Corona d’Aragon d’as continas manipulacions interesatas que o pancatalismo le fa.

L’autor d’a obra ye Guillermo Fatás, catedratico d’História Antiga d’a Universidat de Zaragoça, que ha quiesto fer un libro de consulta, capaz de responder con "prontitut", como lo suyo nombre indica, á bellas dubdas, sin que calga fer-hie servir més de cinco menutos.

O prontuário inclui 215 vocables relacionatos con a Corona d’Aragon, ordinatos alfabeticament, que se definen en pocas ringlas, pero con gran rigor histórico, que abracan os territórios e as institucions que la conformavan e a lista de reis e justícias. Inclui ademés un árbol genealogico d’os monarcas aragoneses dica Carlos I e 93 ilustracions, entre decumentos de l’Archivo d’a Corona d’Aragon e mapas que amonstran a extension d’a Corona en diferents puendas, como as buegas en tiempos de Remiro I (1035-1063); de Jaime I (1213-1276) u as donacions d’a reina Germana á o reino aragonés.

O texto, seguntes ha explicato lo suyo autor, naix d’a nesecidat de responder á consultas realizatas a traviés d’Heraldo de Aragón, diário que enfiló de 2000 á 2008, e d’a Universidat de Zaragoça, pero tamien d’as moléstias en leyer bellas informacions errónias sobre a Corona d’Aragon, ha sinyalato.

A obra, que ha contato con a colaboracion de Maite Pelegrín, directora d’a Biblioteca d’as Cortes d’Aragon, será entregata á toz os centros educativos d’Aragon e á los deputatos d’os parlamentos de Catalunya, Valéncia e Islas Balears, ademés d’Aragon.

O libro, que ha costato arredol de 19.000 euros, ye estato caixato de tot per as Cortes d’Aragon, e se regaló á os quasi mil convidatos que asistion o pasato 23 d’abril t'a celebracion d’o Dia d’Aragon. Á os particulars nos costará 10 euros, que no ye guaire, a verdat.

Como obra de divulgacion entre os aragonenses —que ya caleva, que ni a história més nuestra coneixemos— ferá buena honra. Atra cosa será a intincion de frenar a mentira d'o imperialismo (anti)catalan. Ye de dar que o ni o guvierno ni muitos d’os parlamentários d’a Generalidat de Catalunya feran mica caso á la verdat d’a suya história. Pero si ni sisquiera no han feito nunca mica caso á totas as sentencias judicials que no les convienen guaire. L’ódio suyo ye un buen negócio. Un negócio impune e lucrativo que o (anti)guvierno d'Espanya fináncia con os diners d'os nuestros impuestos.

Unas parolas de Léo Moulin

Ta emprencipiar febrero, unas parolas d’un autor que, dende posicions poco catolicas, nos sinyala uno d’os nuestros piors pecatos.

Léo Moulin (1906-1996) estió un historiador, sociologo e escritor belga en luenga francesa. Profesor en a universidat de Bruselas, estió autor de decenas de libros que lo fican entre os intelectuals més prestigiosos d’Europa. Asinas, este exmason e tierco racionalista ye, posiblement, o més gran especialista en as ordens religiosas medievals, estió president d’o Instituto Belga de Céncias Politicas e gastronomo apasionato.

En o libro Pensare la storia. Una lettura cattolica dell'avventura umana (Paoline, Milan 1992) Vittorio Messori reconta una trobata con l’autor belga en a que Leo Moulin fa esta encertata reflesion:

Date retta a me –vecchio incredulo che se ne intende!– il capolavoro della propaganda anticristiana è l'essere riusciti a creare nei cristiani e nei cattolici soprattutto una cattiva coscienza, l'avere instillato l'imbarazzo e la vergogna per la loro storia, a convincerli di essere i responsabili di tutti o quasi i mali del mondo… io agnostico ma storico che cerca di essere oggettivo, vi dico che dovete reagire in nome della verità; spesso infatti non è vero, e se talvolta del vero c'è, è anche vero che in un bilancio di venti secoli di cristianesimo, le luci prevalgono di gran lunga sulle ombre; perché non chiedere a vostra volta il conto a chi lo presenta a voi? Sono forse stati migliori i risultati di ciò che è venuto dopo? Da quali pulpiti ascoltate, contriti, certe prediche? Se fosse vera quella vergognosa menzogna dei secoli bui perché ispirati dalla fede del Vangelo, perché allora tutto ciò che ci resta di quei tempi è di così fascinosa bellezza e sapienza? Anche nella storia vale la legge di causa ed effetto.

Parolas que traduzco ta l’aragonés per si á qualcun le fesen honra:

Creyez-me á mi —viello incredulo que prou sabe d’o que charra— a obra mayestra d’a propaganda anticristiana ye haver aconseguito crear en os cristianos, més que més en os catolicos, una mala concéncia, ficando-les-hie a inquietut, e mesmo a vergüenya, per a suya história. Á puro d’insistir, dende a Reforma dica hue, han aconseguito convencez-tos de que sez os responsables de toz u quasi toz os mals d’o mundo… yo (agnostico, pero historiador que mira d’estar ogetivo) tos digo que hez á reaccionar en nombre d’a verdat. Á sovent, en realidat, tot ixo no ye cierto. E si bella verdat bella vegata b’hes, tamien ye cierto que, en un balance de vinte sieglos de cristianismo, as luces superan de luen á las uembras. Altalle, ¿per qué no demandaz vusatros cuentas á os que tos las demandan? ¿Talvegata son estatos millors os resultatos d’o que ye venito dimpuesas? ¿Dende que polpitos ascuitaz mantudos bellas predicas? Si fues cierta ixa mentira vergonyosa d’os sieglos foscos perque yeran inspiratos per a fe d’o Evangélio, ¿per qué altalle tot o que nos ne queda d’aquels tiempos ye ixa encantadera polideça e sapéncia? Tamien en a história vale a lei de causa e efeuto.

A verdat d'a Fe

Les vrais amis du peuple ne sont ni révolutionnaires ni novateurs, mais traditionalistes.

Os verdaders amigos d’o pueblo no son ni revolucionários ni innovadors, sino tradicionalistas.

(Sant Pio X. Carta Apostolica Notre Charge Apotostolique 25-08-1910)

L'aragonés, a UNESCO e o guvierno

Dende l’anyo 2000, toz os 21 de febrero se celebra o Dia d’a Luenga Materna ta esfender a diversidat cultural e o multilingüismo. Con ixe motivo, a UNESCO ha tornato á fer un infome sobre as luengas en periglo d’acotole e de nuevas bi ye l’aragonés. Seguntes a UNESCO, l’aragonés lo charramos bellas 10.000 personas en bellas vals de l’Alto Aragon, pero me creigo que hi somos mesmo menos —quasi a metat talment, e con una meya d’edat que ixorronta— e que o risque de desaparicion d’o idioma ye quasi una certeça.

Seguntes o mesmo informe, per cada quince dias disapareix una luenga; tota una tragédia. A UNESCO ha quaternato a muerte de 230 luengas dende 1950. Per ixa raçon, o devantdito organismo ha feito un atlas d’as luengas més menaçatas, que ye actualizato semanalment, e que ya inclui 2.474 idiomas, a region an que se charran —u charravan— e o grau de risque que presientan.

Es responsables d’a UNESCO consideran que os guviernos deverian refirmar a ensinyança en a escuela e a oferta educativa en as diferents luengas maternas. No pareix que o guvierno d’Aragon hi siga guaire interesato, sino tot o contrário. Seguntes totas as diciendas, a reforma d’a lei de luengas ye amanata á aprevar-se. Coneixendo á o PAR e á o PP, con a desincusa de privar tota imposicion e acubillar as variedaz —midas raçonables que toz esfendemos— esbafaran a lei de tota mena de normalizacion e posibilidat de revitalizacion lingüistica; qualcosa que en o caso de l’aragonés, e dau o suyo proceso de substitucion, significará a fin d’a luenga. Que ye o que quieren.

Tres Asayos Sencillos de Maurin

Encara que, intelectualment, a obra de Peter Maurin ye pro més inferior que a de pensadors de l’altária de Chesterton u Belloc −á qui pren como alacet d’a suya envista d’a economia−, vitalment o suyo heréncio ye digno d’acobaltar.

Naixito de Burdeus en 1877, Peter Maurin estió o caganiedos d’una família de labradors pobres d’o sur de Fráncia que tuvon 21 fillos. Emigró ta Canadá en 1908, d’an que pasó t’os Estatos Unitos ta, á la fin, acoflar-se en Nueva York, an que vivió dic’a suya muerte en 1949.

En o periodico The Catholic Worker, que emprencipió á editar en 1933 junto á Dorothy Day, publicó una série de chiquetas composicions, que clamó Easy Essays. Con estes textos, breus e de buen leyer, aduyó á espardir en Norte America o distributismo d’es devantditos Chesterton e Belloc e a doctrina social d’a Ilésia inspirata en a Enciclica Rerum Novarum d’o Papa Lion XIII.

Dellá d’a suya valura literária, o contenito moral d'os Asayos Sencillos fa que sigan estando chiquetas reflexions plenas d’actualidat. Ve-te-me tres eixemplos:

O QUE FA A L’HOMBRE HUMANO.
1. O dar e no lo prener
Ixo fa á l’hombre humano
2. O servir e no lo guvernar
Ixo fa á l’hombre humano
3. L’aduyar e no l’aplanar
Ixo fa á l’hombre humano
4. L’alimentar e no l’avalar
Ixo fa á l’hombre humano
5. E si ye menister
O morir e no lo vivir
Ixo fa á l’hombre humano
6. Es Ideyals e no es alcuerdos
Ixo fa á l’hombre humano
7. O Credo e no l’angrúcia
Ixo fa á l’hombre humano
WHAT MAKES MAN HUMAN// 1. To give and not to take/ that is what makes man human. / 2. To serve and not to rule/ that is what makes man human. / 3. To help and not to crush/ that is what makes man human. / 4. To nourish and not to devour/ that is what makes man human./ 5. And if need be/ to die and not to live/ that is what makes man human./ 6. Ideals and not deals/ that is what makes man human. / 7. Creed and not greed/ that is what makes man human. //

ILÉSIA E ESTATO
A sociedat moderna creye
en a deseparacion d’a Ilésia e o Estato.
Pero es jodigos
no hi creyevan,
es griecos
no hi creyevan,
es meyevals
no hi creyevan,
os puritanos
no hi creyevan.
A sociedat moderna ha deseparato
a Ilésia d’o estato,
pero no ha deseparato
o Estato d’o negócio.
A sociedat moderna no creye
en un Estato d’a Ilésia,
creye
en un Estato de l’hombre de negócios.
“E ye a primer vegata
en a história d’o mundo
que l’estato ye controlato
per es hombres de negócios,
dice James Truslow Adams.
CHURCH AND STATE// Modern society believes/ in separation of Church and State./ But the Jews/ did not believe in it,/ the Greeks/ did not believe in it,/ the Medievalists/ did not believe in it,/ the Puritans/ did not believe in it./ Modern society has separated/ the Church from the State,/ but it has not separated/ the State from business./ Modern society does not believe/ in a Church’s State;/ it believes/ in a business man’s State./ “And it is the first time/ in the history of the world/ that the State is controlled/ by business men,”/ says James Truslow Adams.

SECULARISMO
Quan a religion no tiene res á veyer
con a educacion
a educación no ye que informacion
plena de feitos
e lasa d’entendimiento.
Quan a religion no tiene res á veyer
con a politica
a politica no ye que partidismo—
“Saquemos á es barfulaires
ta que puedan dentrar os buenos amigos nuestros”.
Quan a religion no tiene res á veyer
con es negócios,
es negócios no son que mercantilismo.
E quan a religion no tiene res á veyer
con a educación, a politica u es negócios
se tiene á la religión d’as cosas ocupando
o puesto d’as cosas d’a religion
SECULARISM
When religion has nothing to do with/ education,/ education is only information,/ plenty of facts/ and no understanding./ When religion has nothing to do with/ politics,/ politics is only factionalism—/ “Let’s turn the rascals out/ so our good friends can get in.”/ When religion has nothing to do with/ business/ business is only commercialism./ And when religion has nothing to do with/ either education, politics or business,/ you have the religion of business taking / the place of the business of religion.

Ensinyança concertata

Se’n charra arrienda estes dias. A mesma cancioneta siempre: una plaça escolar ye muito més barata n’a escuela concertata que n’a escuela publica. No sé si ye verdat. Quasi asegurarí que no. Seguntes me contan muitos amigos —os mios fillos van t’a escuela publica, e firme contentos que en somos, pero quasi totas as mias coneixéncias mandan á la suya mainada t’a concertata— en a escuela concertata no se fa sique pagar condutas per tot. Conque no tiengo guaire claro que a ensinyança concertata seiga prou més economica. Ni sisquiera me se da mica.

Yo naixié —e creixié— en un chiquet lugaron d’o Sobrarbe an que no b’heva escuela. Toz os dias me’n levavan en auto t’o colégio d’un atro lugar. Dimpués me’n levavan toz os dias en autobús t’o instituto de L’Aïnsa. Soi seguro de que a mia plaça escolar —igual como a d’es mios germanos, igual como a de tantos atros ninos de l’Aragon rural— ye estata siempre prou més cara que ixa mesma plaça en qualsiquier colégio d’a ciudat de Uesca u Zaragoça. Casualment, no b’ha garra centro concertato en tot o Sobrarbe. Se coneix que no ye negócio. Totas as escuelas, doncas, hi son publicas.

Perque o gran problema d’a escuela concertata ye justament ixe, que ye concertata. Asinas, a ensinyança religiosa ya quasi no existe en Espanya, agora ye ensinyança concertata. Una ensinyança que, en quasi toz os casos, no transmite pas a moral catolica. Ya no b’ha cleigos en as aulas, solo que profesors. Profesors que, en demasiatas ocasions, ensinyan una história d’Espanya acaramullata de mentiras. Profesors que, en demasiatas ocasions, ensinyan una envista de l’hombre, d’a família e d’a sociedat, aleixata de tot d’o Magistério d’a Ilésia. Profesors que, á la fin, en demasiatas ocasions, ni sisquiera son catolicos practicants sino tot o contrário.

Ricordemos qué oposicion fiçon os centros concertatos á la enatiça asignatura d’educacion t’a ciudadania. Ni brenca ni meya. Res. No seiga que perdamos o concierto. Veigamos en qué valors creyen os ninos, os jóvens, que rematan a suya educacion en os colégios concertatos. Hedonismo, relativismo e materialismo. Pero ixo rai. Mientres que no perdamos o concierto, toz contentos.

O problema d’es colégios concertatos espanyols ye que se pareixen á saber-lo á os nacionalistas catalans: solo les precupan que os suyos diners, solo buscan que o concierto economico.

Diploma d’Especializacion en Filologia Aragonesa

O Campus de Uesca impartirá o nuevo Diploma d’Especializacion en Filologia Aragonesa antes con antes. O nuevo estúdio de postgrau, que ferá garras decamin, ye conseqüéncia

d’as nesecidaz formativas que naixen d’a Lei de Luenguas d’Aragon. En este sentito, o títol de postgrau d’a Universidat de Zaragoça mira de formar mayestros e profesors t’a ensinyança de l’aragonés, e ufrir a qualificacion “que facilite l’acceso ta puestos de treballo en l’alministracion, médios de comunicacion, institucions u progectos culturals”, seguntes aclarion os profesors José Domingo Dueñas e Francho Nagore, decano d’o centro uescano e director d’o nuevo estúdio respeutivament. O títol busca tamien proporcionar una ensinynça especializata á toz es que deseyen afundar en o coneiximiento de l’aragonés.

Talment seiga este zaguer aspeuto o més important si nos femos cargo d’a breu existéncia que se le devina á la Lei de Luengas.

Caldrá asperar e veyer como fa garras o progecto, pero ye de celebrar que a Universidat de Zaragoça emprencipíe á albandonar a balloquera ignoráncia e a enatiça incompeténcia con que, durant decadas, tracton, u millor dito dispricion, a riqueça lingüística d’a nuestra region.

Con tot, una colla de gent que se fan clamar Asociación Lengua Común han feito publica a suya precupacion perque a Universidat “se plegue á politicas d’imposicion lingüistica”.

Se’n olbidan estes sinyors de que ta que b’haiga una luenga comuna ha d’haver-bi-ne belatras més, e que ixas atras luengas tamien tienen os suyos dreitos, digo yo; 

ademés, que ta esfender o castellano, ciertament luenga comuna de toz nusatros, no b’ha que enrestir cuentra as atras luengas espanyolas. Charran tamien d’a salmódia ixa d’a perda d’as variedaz locals. E digo salmódia, perque els nunca no han amonstrato garra interés ni respeuto per lo património lingüistico aragonés, que parixen desconeixer de raso quan s’atriven á afirmar que a denominacion luenga aragonesa no ye mica correuta perque as diferiéncias dialeutals no fan posible a suya normalizacion.

Pero bueno, vaigamos t’a ensúndia e aladiemos as fateças, que a notícia nos en plena de goyo. Ye d’asperar que, á la fin, contemos con una buena ferramienta t’a recuperacion e dignificacion d’a nuestra luenga que forme profesionals con a qualificacion neseçária ta fer, en traças e como cal, o muito treballo que b’ha pendient.

Ye urgent.

Consello superior d'as Luengas d'Aragon

O pasato 10 d'aviento se constituyó, á la fin, o Consello Superior d'as Luengas d'Aragon. Tiene un amplo, e difícil, treballo per fer. O suyo primer president ye o socialista José Bada, que yera o miembro de més edat. Bien se vale que solo lo será que provisionalment. Bada estió consellero de cultura entre 1983 e 1987 e empentó a clamata Declaracion de Mequinença (1984) que significó l'emprencípio d'a ensinyança e dignificacion d'o catalan d'Aragon. Durant o suyo mandadato, manimenos, a situacion de l'aragonés no amilloró mica e continó dispreciato e marguinato de tot.

Os miembros d'o Consello superior d'as Luengas d'Aragon son:

Per as Cortes d’Aragon:

- Don Enrique Badía Gracia.

- Don José Ignacio López Susín.

- Doña Marta Marín Bráviz.

- Don Alberto Moragrega Julián.

- Don Chusé Raúl Usón Serrano.

Per lo Guvierno d’Aragon:

- Don Manuel Castán Espot.

- Don José Bada Panillo.

- Doña María del Carmen Alcover Pinós.

- Don Fernando Sánchez Pitarch.

- Don José Ignacio Micolau Adell.

Per a Universidat de Zaragoça:

- Don Javier Giralt Latorre.

- Don Francisco Nagore Lain.

- Doña María Antonia Martín Zorraquino.

- Doña Luisa María Frutos Mejías.

- Don Francisco Beltrán Lloris.

B'havrá á veyer cómo s'apanyan entre els e si saben aladiar os suyos problemas personals ta fer cumplir a mision que a Lei de Luengas les atorga: fer politica lingüistica e no pas politica pecinera.

Propuesta d'ortografia (e 2)

Decive, en o mensage anterior, que a propuesta d'ortografia d'o Instituto Aragonés de Filolochía me pareixeva prou buena, pos no, rectifico: dimpués d'haver-la leyita á bonico (e haver-la prevata "n'a intimidat"), la trobo prou fata.

Seré breu: esta propuesta me pareix incoherent de tot, tan centrata en l'adaptacion de neologismos que se'n olbida d'a luenga viva, pensata unicament ta justificar a existéncia d'una asociacion que s'atorga la oficialidat d'una académia quan no lo ye. Mica honra se fa asinas á la luenga, á la suya dignificacion e neseçária ensinyaça. Bels eixemplos:

-Se renúncia á la grafia J e G, á favor d'a grafia CH, ta representar o fonema palatal oclusivo xordo perque caldria fer un listato de parolas que s'escrivisen con G/J e atras que s'escrivisen con CH. Manimenos, sí se fa ixe listato ta saber qué parolas s'escriven con ZE/ZI en puesto de CE/CI (per cierto, belun me podria explicar qué raçons b'ha ta escrivir con z, e no con c, arabismos como alguacil u alacet? Qué ganas d'embolicar as cosas!)

-Tamien ye incomprensible no escrivir a G/J etimologica pero sí a QU etimologica, que presienta o mesmo problema (un charrador no puede saber, intuitivament, que s'escrive ricuerdo e no *riqüerdo). Apareixen, asinas, representacions tan fieriças como chent u psicolochía. Ospa, u s'escrive chen u s'escrive gent; u s'escrive sicolochía u s'escrive psicologia, no pas ixos mesclallos injustificables que no fan mica aduya á una dignificacion d'a luenga.

-Prou incoherent ye tamien escrivir puent con a T zaguera, pero escrivir pon u soben sin ixa letra.

-Cómo ye posible escrivir lición pero tamien escrivir accento? Per qué escrivir sciencia pero no, per eixemplo, amonstrar? Per qué escrivir filharmonía pero no rhinoceront? Per qué escrivir charrín-charrand pero no pas quand? Per qué escrivir tractar e tamien retrato? Cómo han decidito qué letras mutas cal representar e quáls no?

-Per qué se presientan como normativos localismos como ell, ells, bells, dotze, tretze, etc.?

-Per no charrar de representacions graficas como hopar per jopar u diocesi per diocesis holio per jolio, etc. que fan redir (u plorar).

Á la finitiva, una grafia que no dignifica o idioma (escrivir cheografía, adchunto u apocalipsi ni prestígia guaire l'aragonés ni fa mica parella con a pretension etimologista d'as atras solucions presas); una grafia que no ye mica practica (con tantas contradiccions e albitrariedaz se fa de prou mal escrivir); una grafia que tasament pareix feita ta diferenciar-se d'as grafias ya existents. Encara que ta ixo seiga incoherent arrienda.

Lei de Luengas

Ahiere a Comision de Cultura e Educacion d'as Cortes aprevó o dictamen d'a ponéncia d'a Proposicion de Lei Luengas Própias d'Aragon. N'a dita Comision se fiço platero o poco alcuerdo que s'ha aconseguito respective á este tema. Ye de dar que no se puede asperar guaire d'un texto que no ha puesto replegar que un radito consenso. Manimenos, diz que este jueves a lei s'aprevará. Ixa lei reculle que l'aragonés e o catalan son luengas própias d'Aragon, pero no las declara pas oficials. Reculle tamien que s'ensinyaran en os centros escolars d'as zonas an que se charran, encara que no concreta guaire en qué condicions e con qué meyos se i contará ta posibilitar ixa ensinyança.

A lei, á la fin, no tendrá que o refirme d'o PSOE e d'a CHA, encara que esta zaguera ni sisquiera ye satisfeita de tot con a norma. IU, que en primeras tamien la refirmava, se hi oposa agora perque o texto no reconeix a oficialidat d'o catalan e l'aragonés e crea una académia ta o catalan d'Aragon (s'estimavan més que o Institut d'Estudis Catalans fues a unica autoridat competent). PAR e PP se hi oposan de raso perque son en cuentra de que se clame catalan á las variedaz charratas n'as comarcas orientals. Se'n olbidan, ixo sí, de que quan guvernon o país, financion e espardion a ensinyança d'o catalan, no pas d'as modalidaz locals, en toz os colégios e institutos d'ixas comarcas. Se'n olbidan, tamien, de proposar midas alternativas ta preservar o património lingüístico de l'Aragon oriental.

A mida, disgraciadament e sisquiera m'entivoque, plega tardi ta l'aragonés, que se troba en una situacion de dialectalizacion e sustitucion lingüistica que pareix ya irreversible.

Caldrá veyer si, per lo que fa á o catalan d'Aragon, a norma sirve ta qualcosa u, simplament, suposa un trango més enta l'asimilacion d'o romance autoctono per parti d'o catalan normativo.